Tradycyjna, komplementarna i integracyjna medycyna (TCIM) od dekad pozostaje ważną częścią globalnej opieki zdrowotnej. Dla wielu pacjentów jest podstawowym źródłem leczenia, profilaktyki i wsparcia codziennego dobrostanu. Z drugiej strony dynamiczny rozwój rynku suplementów, komercjalizacja fitoterapii i rosnące obawy o bezpieczeństwo pacjentów sprawiły, że WHO po raz kolejny postanowiła ujednolicić kierunek globalnej polityki zdrowotnej. W 2025 roku opublikowano nową strategię „Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034”, dokument o dużej wadze dla państw członkowskich, w tym Polski.
Nowa strategia budzi duże zainteresowanie – i słusznie. Z jednej strony wzmacnia rolę fitoterapii, suplementów ziołowych i tradycyjnych praktyk w systemach opieki zdrowotnej. Z drugiej – nakłada na rządy nowe obowiązki, w tym regulacyjne, badawcze i środowiskowe.
Dlaczego WHO tworzy nową strategię TCIM?
Według danych zawartych w dokumencie, z tradycyjnych form medycyny korzysta ponad 80% światowej populacji[1]. Zioła, praktyki naturalne, preparaty roślinne i tradycyjne formy terapii są często pierwszą linią pomocy w chorobach przewlekłych, bólach, zaburzeniach metabolicznych czy problemach psychosomatycznych. WHO zauważa jednak, że sektor ten rozwija się szybciej niż systemy regulacyjne — co stwarza ryzyko:
- braku standaryzacji jakości,
- fałszowania suplementów roślinnych,
- zanieczyszczeń surowców,
- dezinformacji zdrowotnej,
- nadmiernej eksploatacji dzikich roślin leczniczych[2].
Nowa strategia ma pomóc rządom wprowadzić TCIM w sposób „odpowiedzialny, przejrzysty i zgodny z dowodami naukowymi”[3].
Cztery filary strategii WHO: co oznaczają w praktyce?
Dokument opiera się na czterech głównych filarach: governance, evidence, integration oraz sustainability. Każdy z nich ma konkretne znaczenie dla systemów zdrowotnych i branży ziołowej.
1. Governance – regulacje i bezpieczeństwo
WHO zwraca uwagę, że rynek preparatów ziołowych rośnie szybciej niż systemy regulacyjne. Dlatego zaleca państwom:
- tworzenie spójnych ram prawnych,
- standaryzację jakości suplementów i fitopreparatów,
- weryfikację czystości i identyfikacji surowców,
- licencjonowanie praktyków tradycyjnych i integracyjnych[4].
To jeden z najważniejszych elementów strategii — i jednocześnie najbardziej wymagający. Standaryzacja może znacznie podnieść jakość preparatów roślinnych, ale wymaga dużych nakładów finansowych i zmian organizacyjnych.
2. Evidence – dowody naukowe i potrzeba badań
WHO podkreśla konieczność zwiększenia liczby badań klinicznych wysokiej jakości dotyczących:
- skuteczności ziół,
- bezpieczeństwa,
- interakcji lek–zioło,
- zastosowania TCIM w chorobach przewlekłych[5].
Jednocześnie WHO zwraca uwagę, że brakuje globalnych standardów badawczych dla fitoterapii — jest to luka, którą strategia ma pomóc zamknąć.
3. Integration – TCIM w systemach opieki zdrowotnej
Integracja ma polegać na:
- umożliwieniu pacjentom korzystania z TCIM w ramach publicznej opieki zdrowotnej,
- włączeniu fitoterapii w profilaktykę chorób przewlekłych,
- edukacji lekarzy w zakresie interakcji ziół z lekami syntetycznymi[6].
Celem jest poprawa dostępu do bezpiecznych i opartych na dowodach metod naturalnych.
4. Sustainability – ochrona roślin i zrównoważona produkcja
WHO szczególny nacisk kładzie na:
- ochronę bioróżnorodności,
- zrównoważone pozyskiwanie dzikich roślin leczniczych,
- kontrolę łańcuchów dostaw i zapobieganie nadmiernym zbiorom[7].
W obliczu globalnego popytu na preparaty roślinne to kluczowy element bezpieczeństwa przyszłych pokoleń.
Argumenty „za”: co przemawia na korzyść strategii WHO?
1. Poprawa jakości i bezpieczeństwa ziół i suplementów
Strategia promuje standaryzację, lepszą kontrolę jakości i eliminację zanieczyszczeń — co chroni pacjentów i zwiększa zaufanie do fitoterapii.
2. Ochrona konsumenta przed pseudomedycyną
Dokument podkreśla, że informacje zdrowotne muszą być oparte na dowodach, a państwa mają przeciwdziałać dezinformacji[8].
3. Lepsza integracja medycyny naturalnej z konwencjonalną
Może to poprawić jakość opieki nad pacjentami, którzy już dziś korzystają z obu typów terapii.
4. Wzmocnienie badań nad fitoterapią
Więcej badań klinicznych oznacza więcej wiarygodnych danych — również dla Polski, która ma duży potencjał w sektorze zielarskim.
5. Ochrona surowców roślinnych
Strategia promuje zrównoważone, odpowiedzialne praktyki, co jest niezbędne dla przyszłości fitoterapii.
Argumenty „przeciw”: realne zagrożenia i kontrowersje
1. Ryzyko nadmiernej regulacji
Większe wymogi mogą podnieść koszty produkcji suplementów i preparatów ziołowych, co uderzy w małe firmy i lokalnych producentów.
2. Integracja może być trudna do wdrożenia
Brakuje zasobów, szkoleń i budżetów, aby lekarze i pielęgniarki w krótkim czasie zdobyli odpowiednią wiedzę o interakcjach ziół z lekami.
3. Niedostateczna liczba badań może spowolnić proces
WHO zaleca oparcie decyzji na dowodach naukowych — ale jednocześnie podkreśla, że tych dowodów jest wciąż za mało[9]. Może to blokować rozwój niektórych terapii naturalnych.
4. Koszt wdrożenia dla państw członkowskich
Regulacje, systemy monitorowania i badania wymagają dużych nakładów finansowych — a WHO nie proponuje źródeł finansowania.
5. Ryzyko komercjalizacji tradycyjnej wiedzy
WHO ostrzega przed przejmowaniem tradycyjnych zasobów kulturowych przez duże podmioty rynkowe[10].
Co strategia oznacza dla Polski?
Dla Polski dokument tworzy trzy kluczowe obszary działań:
1. Standaryzacja suplementów i fitopreparatów
Polski rynek suplementów wymaga ujednolicenia zasad jakości, czystości, etykietowania oraz monitorowania działań niepożądanych. Strategia WHO wyraźnie wskazuje, że te elementy są niezbędne.
2. Wsparcie badań nad ziołami
Polska ma ogromny potencjał fitoterapeutyczny, ale brakuje dużych badań klinicznych. Strategia WHO może stać się impulsem dla uczelni, instytutów i grantodawców.
3. Ochrona zasobów roślin leczniczych
Rośnie presja na surowce roślinne, zwłaszcza te zbierane z natury. WHO zwraca uwagę, że ochrona bioróżnorodności musi stać się priorytetem — także w UE.
Krok w dobrą stronę, ale wymagający kompromisów
Strategia WHO na lata 2025–2034 jest dokumentem ambitnym. Z jednej strony wzmacnia znaczenie fitoterapii i praktyk naturalnych, promuje bezpieczeństwo pacjentów i rozwój badań. Z drugiej — nakłada postulaty trudne do wdrożenia i wymagające dużych zasobów.
Dla Polski może to być moment, w którym rośliny lecznicze i suplementy ziołowe zyskują wyższą jakość i większe uznanie w systemie opieki zdrowotnej. Warunkiem jest jednak równowaga między regulacją a dostępnością — oraz inwestycje w naukę i ochronę zasobów przyrodniczych.
Przypisy
[1] WHO, Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034, str. 35–36.
(na tych stronach znajdują się dane dotyczące globalnego korzystania z tradycyjnej medycyny, w tym wartości procentowe)
[2] Tamże, str. 5, 13–14, 20, 26, 32–33.
(omówienie zagrożeń: nadmierna eksploatacja roślin, zanieczyszczenia surowców, ryzyka systemowe)
[3] Tamże, str. 6, 13, 21, 26–27, 36.
(opis potrzeby wprowadzenia regulacji, odpowiedzialnego zarządzania TCIM oraz pracy „zgodnej z dowodami naukowymi”)
[4] Tamże, str. 31, 36.
(filar „Governance”: regulacje, licencjonowanie praktyków, ramy prawne, kontrola jakości)
[5] Tamże, str. 5, 6, 10, 12–16, 18–24, 26, 30.
(filar „Evidence”: konieczność badań klinicznych, niedobór wysokiej jakości danych)
[6] Tamże, str. 7, 13–14, 20–22, 28–30.
(filar „Integration”: rola TCIM w systemach opieki zdrowotnej, integracyjne modele opieki)
[7] Tamże, str. 5, 11, 14, 19–20, 33.
(filar „Sustainability”: ochrona roślin, zrównoważone pozyskiwanie, kontrola łańcuchów dostaw)
[8] Tamże, str. 16.
(kwestia dezinformacji zdrowotnej, konieczność oparcia komunikacji na dowodach)
[9] Tamże, str. 9, 23, 25, 30.
(niedobór badań klinicznych – WHO wskazuje ograniczenia i potrzeby badawcze)
[10] Tamże, str. 5, 13–14, 20, 26, 32–33.
(przestrogi WHO przed komercjalizacją tradycyjnej wiedzy i nadużyciami rynkowymi)
Bibliografia
World Health Organization. Global Traditional Medicine Strategy 2025–2034. WHO, 2025. [https://www.who.int/publications/i/item/9789240113176]
