Garbniki, zwane również taninami, to związki polifenolowe o bardzo różnorodnej budowie chemicznej, szeroko obecne w świecie roślin leczniczych. Ich zdolność do wiązania się z białkami odpowiada za charakterystyczne działanie ściągające i ochronne. W fitoterapii garbniki od wieków wykorzystywane są do łagodzenia stanów zapalnych oraz biegunek.
Czym są garbniki?
Garbniki to polifenole o dużej masie cząsteczkowej, które dzielimy na dwie główne grupy: hydrolizujące się pod wpływem kwasów lub enzymów oraz skondensowane, zwane proantocyjanidynami [1]. Nazwa „garbniki” pochodzi od ich zdolności do „garbowania” skóry, czyli tworzenia trwałych kompleksów z białkami.
Właściwości zdrowotne garbników
Według książki ojca Teodora Książkiewicza Żyjowe Lecznictwo Ojców Bonifratów garbniki wykazują szerokie spektrum działania [3]:
- Działanie ściągające – obkurczają tkanki i tworzą ochronną barierę na błonach śluzowych, chroniąc głębiej położone komórki przed zakażeniem,
- Działanie miejscowe znieczulające – łagodzą swędzenie i pieczenie,
- Uszczelnianie naczyń włosowatych (włośniczek) – co zmniejsza przesiąkanie i obrzęk,
- Unieczynnianie histaminy – redukuje reakcje alergiczne,
- Działanie przeciwzapalne, przeciwprzesiąkowe i przeciwobrzękowe.
Przykładowe rośliny bogate w garbniki to: kora dębu, liście orzecha włoskiego oraz liście herbaty [3].
Działania farmakologiczne garbników
- Ściągające i przeciwzapalne – tworzą na błonach śluzowych warstwę ochronną, przeciwdziałając przenikaniu drobnoustrojów i łagodząc stany zapalne [1][2].
- Przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe – koagulują białka patogenów, hamując ich rozwój [1].
- Przeciwdziałanie biegunce – ograniczają wydzielanie płynów w jelitach, wspomagając regenerację błony śluzowej [2].
- Antyoksydacyjne – neutralizują wolne rodniki, chroniąc komórki przed stresem oksydacyjnym [1].
Rośliny bogate w garbniki
- Kora dębu (Quercus robur) – stosowana przy stanach zapalnych jamy ustnej i przewodu pokarmowego [2][3].
- Kłącze pięciornika (Potentilla erecta) – używane w biegunkach i stanach zapalnych skóry [2].
- Liść szałwii lekarskiej (Salvia officinalis) – działa ściągająco i przeciwzapalnie w stanach zapalnych jamy ustnej [2].
- Kwiat i liść malwy (Malva sylvestris) – łagodzą podrażnienia błon śluzowych dzięki zawartości śluzów i garbników [2].
- Liście orzecha włoskiego i liście herbaty – dodatkowe źródła garbników o działaniu przeciwzapalnym i ochronnym [3].
Zastosowanie w fitoterapii
- Leczenie biegunek oraz stanów zapalnych przewodu pokarmowego,
- Płukanki i okłady w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła,
- Łagodzenie podrażnień skóry i błon śluzowych,
- Wspomaganie terapii zakażeń bakteryjnych [2][3].
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Zaleca się nie przekraczać dawki i czasu stosowania preparatów z garbnikami. Nadmiar tanin może prowadzić do uszkodzenia naczyń włosowatych, stłuczeń i ognisk martwiczych w wątrobie [3]. Długotrwałe stosowanie może powodować zaparcia i zaburzenia wchłaniania składników odżywczych [1][2].
Bibliografia
[1] Scalbert A., Antimicrobial properties of tannins, Phytochemistry, 1991; 30(12): 3875–3883.
[2] ESCOP Monographs – Quercus cortex, Potentilla rhizoma, Salvia folium, Malvae flos et folium, European Scientific Cooperative on Phytotherapy, 2003.
[3] Książkiewicz T., Ziołolecznictwo Ojców Bonifratów, Oficyna Wydawnicza Rytm Sp. z o.o., Warszawa 2013.
